DERLEME

J Curr Pediatr 2016; 14: 136-141
Makale Geliş Tarihi: 24.06.2015
Makale Kabul Tarihi: 02.10.2015
*

Ankara Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hematoloji Onkoloji Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Kliniği, Ankara, Türkiye

**

Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı, İstanbul, Türkiye

Serebral Palside Spastisite Tedavisi

Serebral palsi tanısı klinik bir tanıdır ve motor gelişimde gerilik, anormal kas tonusu ve hiperrefleksiyi içerir. Serebral palsili çocuklarda kas güçsüzlüğü, spastisite, koordinasyon kaybı, primitif reflekslerin devam etmesi ve normal motor kontrolün gelişememesi sıklıkla görülür. Spastisite hıza bağımlı olarak, pasif kas gerilmesine karşı artan dirençtir. Spastisite derecesi ve etkileri açısından ayrıntılı olarak değerlendirildikten sonra bir tedavi programı oluşturulmalıdır. Optimal kas tonusuna ulaşabilmek için yapılacak tedaviler genel olarak fizik tedavi ve rehabilitasyon programını, oral ve enjekte edilen ilaçları ve cerrahi tedavileri kapsar. Serebral palside spastisite tedavisinde özellikle germe egzersizlerini içeren kişiselleştirilmiş bir fizik tedavi ve rehabilitasyon programı tedavi planlarında mutlaka yer almalıdır. Serebral palside spastisite tedavisi için verilen farmakoterapinin optimal uygulaması ile ilgili bir konsensus yoktur. Generalize spastisite tedavisinde baklofen, benzodiazepin, tizanidin ve dantrolen gibi oral ilaçlar kullanılabilir. Ağızdan alınan ilaçların sedasyon ve kognitif defisit gibi önemli yan etkileri vardır. Lokalize spastisite tedavisi için perinöral fenol ya da etil alkol enjeksiyonuyla kemodenervasyon ya da intramusküler botulinum nörotoksin A enjeksiyonu kullanılabilir. Botulinum nörotoksin tip A’nın çocuklarda spastisiteyi azaltmada güvenilir ve etkili olduğu gösterilmiştir. Serebral palside spastisite tedavisinde kullanılan cerrahi teknikler arasında en sık kullanılanı selektif dorsal rizotomidir ve seçili olgularda uygulanabilir. Bu derlemede serebral palside spastisite tedavisinde kullanılan tedavi seçenekleri yer almaktadır.

Giriş

Serebral palsi (SP) 1000’de 2,5 prevalansla çocukluk çağında en sık görülen motor dizabilitedir (1). SP’deki hareket ve postür bozuklukları aktivite kısıtlamalarına yol açar. SP tanısı klinik bir tanıdır ve motor gelişimde gerilik, anormal kas tonusu ve hiperrefleksiyi içerir (2). SP’li çocuklarda kas güçsüzlüğü, spastisite, koordinasyon kaybı, primitif reflekslerin devam etmesi ve normal motor kontrolün gelişememesi görülür (3,4).

Spastisite, tonik gerilme reflekslerinde (kas tonusu) hıza bağımlı artış olarak tanımlanır. Gerilme refleksinin aşırı uyarılması sonucunda ortaya çıkar ve üst motor nöron sendromunun bir komponentidir. Klinik olarak tanımlarsak; hıza bağımlı olarak, pasif kas gerilmesine karşı artan dirençtir (5).

SP’de spastisite inhibitör supra segmental uyarıların kronik kaybı sonucunda alfa motor nöron hiperaktivitesi oluşmasıyla ortaya çıkar (6). Spastisite derecesi ve etkileri açısından ayrıntılı olarak değerlendirildikten sonra bir tedavi programı oluşturulmalıdır (7).

Optimal kas tonusuna ulaşabilmek için yapılacak tedaviler genel olarak fizik tedavi ve rehabilitasyon (FTR) programını, oral ve enjekte edilen ilaçları ve cerrahi tedavileri kapsar. Bu derlemede SP’de spastisite tedavisinde kullanılan tedavi seçenekleri yer almaktadır.

Spastisite ve Etkilerinin Değerlendirilmesi

Spastisitenin tedavi planı özellikle spastisitenin fonksiyonlara etkisi açısından dikkatli ve detaylı bir değerlendirme ile başlamalıdır. Spastisite bazı fonksiyonlara yardımcı oluyorsa spastisitenin azaltılması olumsuz sonuçlara yol açabilir. Spastisitenin negatif ve pozitif etkileri Tablo 1’de verilmiştir (8).

Ayrıca spastisitenin derecesi ve dağılımının belirlenmesi de önemlidir. SP’de spastisite etkilenen ekstremiteye göre monoplejik, diplejik, hemiplejik, kuadriplejik ve double hemiplejik SP olarak sınıflandırılabilir (4,7).

Spastisitenin ölçümünde klinik muayene, mekanik enstrümanlar ve elektrofizyolojik teknikler kullanılabilir. Klinik olarak değerlendirmede modifiye Ashworth skalası yaygın olarak kullanılır. Günümüzde pasif gerilmeye bağlı kasların direncini değerlendiren mekanik enstrümanlar ve gerilme refleksinin hipereksitabilitesini gösteren elektrofizyolojik ölçümler sadece araştırma amaçlı kullanılmaktadırlar.

SP’de spastisite değerlendirmesi tonus değerlendirmesi yanında hastaların günlük hayattaki hareket yetenek ve yeterliliklerini tanımlamayı da içermelidir. Bu ölçüm yöntemleri kaba motor fonksiyon ölçümü, pediatrik özürlülük değerlendirmesi ve pediatrik fonksiyonel bağımsızlık ölçümü olarak sayılabilir. Tedaviler sürecinde ve sonrasında da aynı ölçüm yöntemleri ile prognoz ve tedaviden fayda görme konusunda bilgiler elde edilir (9).

SP’de spastisite tedavisinin amaçları tonusu azaltmak, eklem hareket açıklığını artırmak, ağrı ve spazmı azaltmak, ortez kullanımı için uygunluğu artırmak, kontraktür gelişimini engellemek, ortopedik girişim ihtiyacını azaltmak, kozmetik görünüşü iyileştirmek, rehabilitatif yaklaşımın kolay uygulanmasını sağlamak ve fonksiyonelliği artırmak olmalıdır (10).

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Programı ve Ortezler

Düzenli olarak germe egzersizleri tam eklem hareket açıklığının sağlanması ve kontraktürlerin önlenmesi açısından çok önemlidir. Çocuklarda hareket etme isteği çok olduğundan aktif bir çocuk günlük yaşam aktiviteleri sırasında eklem hareket açıklığını sağlamaya yönelik egzersizlerin çoğunu gerçekleştirir. Ancak etkilenmiş eklemlerin hareketlerini azaltan kompansatuar hareketler ortaya çıkarsa bu eklemlerde kontraktür gelişme ihtimali artar. Bu nedenle etkilenmiş eklemlerin tamamına yönelik germe egzersizleri yapılması önemlidir (4).

SP’li bir çocuk için yapılan FTR programı düzenli yapılan egzersizleri, ata binmeyi ve biyofeedback ve elektrik stimülasyonunu da içeren modaliteleri kapsar (11-17).

Spastik kaslar genelde zayıftır. Alt ekstremite kuvvetlendirme egzersizlerinin spastisite tedavisinde etkinliği birçok kontrollü klinik çalışmada araştırılmıştır. Bu çalışmaların sonuçları güçlendirme egzersizlerinin spastisiteyi artırmadan yürüme parametrelerinde düzelme sağladığını göstermiştir (18-21).

Zorunlu kullanım tedavisi son yıllarda en çok dikkat çeken konulardan birisi olmuştur. Bu protokolde hemiparetik bir çocuğun fonksiyonu daha iyi olan üst ekstremitesi kısıtlanarak fonksiyonu zayıf olan üst ekstremite kullanılmaya zorlanmaktadır. Bu tedavide beyinde meydana gelen nöroplastik değişiklikler ile fonksiyonu zayıf olan ekstremitenin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Randomize klinik çalışmaların sonuçları bu tedavi ile kazanılan yeni motor becerilerin en az 6 ay devam ettiğini göstermiştir (22-26). Bu tedavide hasta uyumu klasik FTR’ye göre daha zor sağlanabilir. Zorunlu kullanım tedavisi ile ilgili takip süresi daha uzun çalışmalara ihtiyaç vardır.

Ayak-ayak bileği ortezleri SP’de dinamik ekin deformitesinin tedavisinde sıklıkla kullanılmaktadır. Carlson ve ark. (27) yürüme analizi ile yaptıkları çalışmalarında ayak-ayak bileği ortezlerinin ayak bileği stabilitesini artırdığını ve topuk vuruşu sırasında ayak bileği dorsifleksiyon açısını artırdığını ancak adım uzunluğuna ve yürüme hızına olumlu bir etkilerinin olmadığı sonucuna varmışlardır. Ayakta durması ekin deformitesinden dolayı zorlaşan çocuklarda ayak bileği ortezi kullanımının oturmadan ayakta durmaya geçiş sürecini hızlandırdığı bulunmuştur (28). Bjornson ve ark. (29) dinamik ayak bileği ortezlerinin küçük çocuklarda daha etkili olduğunu bildirmişlerdir.

Spastisite tedavisi için diğer tedaviler kullanılsa da bu tedavilerin hiçbirisi bireye özgü bir FTR programının yerini alamaz. Tecrübeler göstermiştir ki güçlendirme ve germe egzersizlerinin olduğu bir FTR planını düzenli olarak takip etmeyen hastalar diğer tedavilerden de beklenen faydayı göremezler (4).

İlaç Tedavisi

Klinik pratikte SP’de spastisite tedavisi için kullanılan pek çok farmakolojik ajan vardır. Bu ilaçların uygulama şekilleri, dozları, etki mekanizmaları, yan etkileri ve dikkat edilmesi gereken noktalar ile ilgili bilgiler Tablo 2’de verilmiştir (4,30,31). Jeneralize spastisite tedavisinde baklofen, benzodiazepin, tizanidin ve dantrolen gibi oral ilaçlar kullanılabilir. Ağızdan alınan ilaçların sedasyon ve bilişsel defisit gibi önemli yan etkileri vardır. SP’de spastisite tedavisi için verilen farmakoterapinin optimal uygulama sıralaması ile ilgili bir görüş birliği yoktur. Ancak genel olarak klinik pratikte oral baklofen daha az sedasyon yapıcı olduğundan ilk sırada tercih edilen ilaç olmaktadır. Baklofeni benzodiazepin takip eder. Tizanidin ve dantrolen daha nadir olarak yukarıda belirtilen iki ilaçtan birine yanıt alınamadığında kullanılır (32). İntratekal baklofen ise spastisite ciddi dizabiliteye yol açtığında, hastanın artmış spastisiteden dolayı bakım yükü çok arttığında ya da oral ilaçların yan etkileri faydalarından daha ağır bastığında tercih edilebilir (33).

Lokalize spastisite tedavisi için perinöral fenol ya da etil alkol enjeksiyonuyla kemodenervasyon ya da intramusküler botulinum nörotoksin enjeksiyonu kullanılabilir (34,35). Botulinum nörotoksin tip A’nın çocuklarda spastisiteyi azaltmada güvenilir ve etkili olduğu gösterilmiştir (35-37). Yaygın spastisite tedavisi için oral antispazmodik ilaç alan çocuklarda da daha ciddi etkilenmiş olan bir ekstremite fonksiyon kaybına neden olduğunda bu ekstremiteye botulinum nörotoksin A enjeksiyonu faydalı olabilir (32).

Amerikan Nöroloji Akademisi’nin ve Çocuk Nörolojisi Topluluğu Uygulama Komitesi’nin 2010 yılında yayınladığı kılavuzda benzodiazepinin kısa dönem kullanımı dışında diğer oral ajanların yaygın spastisite tedavisinde kullanımı ile ilgili yeterli kanıt olmadığı bildirilmiştir (kanıt düzeyi U) (31). Diğer taraftan botulinum nörotoksin tip A’nın lokalize spastisite tedavisinde güvenli ve etkin olduğu bildirilmiştir (kanıt düzeyi A) (31).

Cerrahi Tedaviler

SP’de spastisite tedavisinde kullanılan cerrahi teknikler arasında selektif dorsal rizotomi, selektif nörotomi ve pallidotomi sayılabilir. Bunlar içinde en sık kullanılanı ise selektif dorsal rizotomidir. Yardımcı cihazlarla veya cihazsız mobilize olabilen spastik diplejik SP’li hastalar selektif dorsal rizotomi adayı olabilirler. Duyusal sinir köklerini selektif olarak keserek uygulanan bu yöntemle alt ekstremitelerdeki spastisiteyi kas gücüne etki etmeden azaltmak mümkündür (38). Yoğun bir FTR programıyla beraber uygulandığında işlemden 10 yıl sonrasına kadar motor fonksiyonda iyileşmenin devam ettiği gösterilmiştir (39-41).

Etik

Hakem Değerlendirmesi: Editörler kurulu dışında olan kişiler tarafından değerlendirilmiştir.

Yazarlık Katkıları

Konsept: Gül Mete Civelek, Ayçe Atalay, Dizayn: Gül Mete Civelek, Veri Toplama veya İşleme: Gül Mete Civelek, Ayçe Atalay, Analiz veya Yorumlama: Gül Mete Civelek, Ayçe Atalay, Literatür Arama: Gül Mete Civelek, Ayçe Atalay, Yazan: Gül Mete Civelek.

Çıkar Çatışması: Yazarlar tarafından çıkar çatışması bildirilmemiştir.

Finansal Destek: Yazarlar tarafından finansal destek almadıkları bildirilmiştir.

Kaynaklar

1.    Zarrinkalam R, Russo RN, Gibson CS, van Essen P, Peek AK, Haan EA. CP or not CP? A review of diagnoses in a cerebral palsy register. Pediatr Neurol 2010;42:177-80.
2.    Dodge NN. Cerebral palsy: medical aspects. Pediatr Clin North Am 2008;55:1189-207.
3.    Berker AN, Yalcin MS. Cerebral palsy: orthopedic aspects and rehabilitation. Pediatr Clin North Am 2008;55:1209-25.
4.    Tilton AH. Management of spasticity in children with cerebral palsy. Semin Pediatr Neurol 2004;11:58-65.
5.    Sanger TD, Delgado MR, Gaebler-Spira D, Hallett M, Mink JW, Task Force on Childhood Motor D. Classification and definition of disorders causing hypertonia in childhood. Pediatrics 2003;111:e89-97.
6.    Verrotti A, Greco R, Spalice A, Chiarelli F, Iannetti P. Pharmacotherapy of spasticity in children with cerebral palsy. Pediatr Neurol 2006;34:1-6.
7.    Koman LA, Smith BP, Shilt JS. Cerebral palsy. Lancet 2004;363:1619-31.
8.    Rekand T. Clinical assessment and management of spasticity: a review. Acta Neurol Scand Suppl 2010:62-6.
9.    Erkin G, Aybay C. Pediatrik rehabilitasyonda kullanılan fonksiyonel değerlendirme metodları. Türkiye Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Dergisi 2001;47:16-38.
10.    Başarır M, Özek MM. Spastisite ve Tedavisi. Türk Nöroşirürji Dergisi 2013;23:158-73.
11.    Verschuren O, Ketelaar M, Gorter JW, Helders PJ, Uiterwaal CS, Takken T. Exercise training program in children and adolescents with cerebral palsy: a randomized controlled trial. Arch Pediatr Adolesc Med 2007;161:1075-81.
12.    Sterba JA. Does horseback riding therapy or therapist-directed hippotherapy rehabilitate children with cerebral palsy? Dev Med Child Neurol 2007;49:68-73.
13.    van Dijk H, Jannink MJ, Hermens HJ. Effect of augmented feedback on motor function of the affected upper extremity in rehabilitation patients: a systematic review of randomized controlled trials. J Rehabil Med 2005;37:202-11.
14.    Ozer K, Chesher SP, Scheker LR. Neuromuscular electrical stimulation and dynamic bracing for the management of upper-extremity spasticity in children with cerebral palsy. Dev Med Child Neurol 2006;48:559-63.
15.    van der Linden ML, Hazlewood ME, Aitchison AM, Hillman SJ, Robb JE. Electrical stimulation of gluteus maximus in children with cerebral palsy: effects on gait characteristics and muscle strength. Dev Med Child Neurol 2003;45:385-90.
16.    van der Linden ML, Hazlewood ME, Hillman SJ, Robb JE. Functional electrical stimulation to the dorsiflexors and quadriceps in children with cerebral palsy. Pediatr Phys Ther 2008;20:23-9.
17.    Khalili MA, Hajihassanie A. Electrical simulation in addition to passive stretch has a small effect on spasticity and contracture in children with cerebral palsy: a randomised within-participant controlled trial. Aust J Physiother 2008;54:185-9.
18.    Dodd KJ, Taylor NF, Graham HK. A randomized clinical trial of strength training in young people with cerebral palsy. Dev Med Child Neurol 2003;45:652-7.
19.    Patikas D, Wolf SI, Mund K, Armbrust P, Schuster W, Doderlein L. Effects of a postoperative strength-training program on the walking ability of children with cerebral palsy: a randomized controlled trial. Arch Phys Med Rehabil 2006;87:619-26.
20.    Unger M, Faure M, Frieg A. Strength training in adolescent learners with cerebral palsy: a randomized controlled trial. Clin Rehabil 2006;20:469-77.
21.    Scholtes VA, Dallmeijer AJ, Rameckers EA, et al. Lower limb strength training in children with cerebral palsy--a randomized controlled trial protocol for functional strength training based on progressive resistance exercise principles. BMC Pediatr 2008;8:41.
22.    Taub E, Ramey SL, DeLuca S, Echols K. Efficacy of constraint-induced movement therapy for children with cerebral palsy with asymmetric motor impairment. Pediatrics 2004;113:305-12.
23.    Charles JR, Wolf SL, Schneider JA, Gordon AM. Efficacy of a child-friendly form of constraint-induced movement therapy in hemiplegic cerebral palsy: a randomized control trial. Dev Med Child Neurol 2006;48:635-42.
24.    Deluca SC, Echols K, Law CR, Ramey SL. Intensive pediatric constraint-induced therapy for children with cerebral palsy: randomized, controlled, crossover trial. J Child Neurol 2006;21:931-8.
25.    Gordon AM, Chinnan A, Gill S, Petra E, Hung YC, Charles J. Both constraint-induced movement therapy and bimanual training lead to improved performance of upper extremity function in children with hemiplegia. Dev Med Child Neurol 2008;50:957-8.
26.    Sung IY, Ryu JS, Pyun SB, Yoo SD, Song WH, Park MJ. Efficacy of forced-use therapy in hemiplegic cerebral palsy. Arch Phys Med Rehabil 2005;86:2195-8.
27.    Carlson WE, Vaughan CL, Damiano DL, Abel MF. Orthotic management of gait in spastic diplegia. Am J Phys Med Rehabil 1997;76:219-25.
28.    Wilson H, Haideri N, Song K, Telford D. Ankle-foot orthoses for preambulatory children with spastic diplegia. J Pediatr Orthop 1997;17:370-6.
29.    Bjornson KF, Schmale GA, Adamczyk-Foster A, McLaughlin J. The effect of dynamic ankle foot orthoses on function in children with cerebral palsy. J Pediatr Orthop 2006;26:773-6.
30.    Chung CY, Chen CL, Wong AM. Pharmacotherapy of spasticity in children with cerebral palsy. J Formos Med Assoc 2011;110:215-22.
31.    Quality Standards Subcommittee of the American Academy of N, the Practice Committee of the Child Neurology S, Delgado MR, et al. Practice parameter: pharmacologic treatment of spasticity in children and adolescents with cerebral palsy (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology and the Practice Committee of the Child Neurology Society. Neurology 2010;74:336-43.
32.    Benini R, Shevell MI. Updates in the treatment of spasticity associated with cerebral palsy. Curr Treat Options Neurol 2012;14:650-9.
33.    Hoving MA, van Raak EP, Spincemaille GH, et al. Efficacy of intrathecal baclofen therapy in children with intractable spastic cerebral palsy: a randomised controlled trial. Eur J Paediatr Neurol 2009;13:240-6.
34.    Yadav SL, Singh U, Dureja GP, Singh KK, Chaturvedi S. Phenol block in the management of spastic cerebral palsy. Indian J Pediatr 1994;61:249-55.
35.    Lowe K, Novak I, Cusick A. Repeat injection of botulinum toxin A is safe and effective for upper limb movement and function in children with cerebral palsy. Dev Med Child Neurol 2007;49:823-9.
36.    Hoare BJ1, Wallen MA, Imms C, Villanueva E, Rawicki HB, Carey L. Botulinum toxin A as an adjunct to treatment in the management of the upper limb in children with spastic cerebral palsy (UPDATE). Cochrane Database Syst Rev. 2010 Jan 20;CD003469.
37.    Tedroff K, Granath F, Forssberg H, Haglund-Akerlind Y. Long-term effects of botulinum toxin A in children with cerebral palsy. Dev Med Child Neurol 2009;51:120-7.
38.    Lynn AK, Turner M, Chambers HG. Surgical management of spasticity in persons with cerebral palsy. PM R. 2009;1:834-8.
39.    Engsberg JR, Ross SA, Wagner JM, Park TS. Changes in hip spasticity and strength following selective dorsal rhizotomy and physical therapy for spastic cerebral palsy. Dev Med Child Neurol 2002;44:220-6.
40.    McLaughlin J, Bjornson K, Temkin N, et al. Selective dorsal rhizotomy: meta-analysis of three randomized controlled trials. Dev Med Child Neurol 2002;44:17-25.
41.    Josenby AL, Wagner P, Jarnlo GB, Westbom L, Nordmark E. Motor function after selective dorsal rhizotomy: a 10-year practice-based follow-up study. Dev Med Child Neurol 2012;54:429-35.

Anasayfa Arşiv Arama Menü